دریاچه ارومیه در مرز امید و هشدار قرار دارد/ پائیز پربارش، فرصت تازه برای احیا یا مشکل جدید!
به گزارش خبرنگار تابناک از استان آذربایجانغربی، دریاچه ارومیه در آستانه ورود به فصل پاییز، همچنان میان نشانههای بهبود موقت و هشدارهای جدی زیستمحیطی قرار دارد و تازهترین گزارشهای منتشرشده در مرداد ۱۴۰۵، تراز دریاچه را حدود ۱۲۷۰.۹۳ متر و وسعت آن را نزدیک به ۲۸۵۰ کیلومترمربع اعلام کردهاند؛ ارقامی که نسبت به دورههای بحرانی گذشته بهبود نسبی را نشان میدهد، اما به معنای احیای پایدار نیست.
افزایش سطح آب در ماههای اخیر، حاصل مجموعهای از عوامل از جمله بارشهای مقطعی، ورود رواناب از رودخانههای حوضه آبریز، رهاسازی آب از سدها و کاهش نسبی تبخیر در برخی مقاطع بوده است، اما با این حال، وابستگی شدید دریاچه به شرایط اقلیمی و تصمیمهای مدیریتی، سبب شده است هرگونه افزایش تراز، شکننده و موقتی باشد.
دریاچه ارومیه طی دو دهه گذشته بخش قابلتوجهی از سطح و حجم آب خود را از دست داده است و توسعه کشاورزی، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، احداث سدها، کاهش بارش و افزایش دما از مهمترین عوامل تشدیدکننده بحران به شمار میروند.
اکنون نگاهها به پاییز دوخته شده است؛ فصلی که میزان بارش و حجم رواناب آن میتواند نقش تعیینکنندهای در تثبیت یا تشدید وضعیت دریاچه داشته باشد.
وضعیت فعلی دریاچه؛ بهبود نسبی، اما شکننده
بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی رسانههای داخلی، تراز دریاچه ارومیه در اوایل مرداد امسال حدود ۱۲۷۰.۹۳ متر و وسعت آن نزدیک به ۲۸۵۰ کیلومترمربع اعلام شده است.
این ارقام در مقایسه با برخی مقاطع کمآب گذشته، نشانه توقف نسبی روند افت آب و افزایش محدود سطح دریاچه است، اما با این حال، فاصله موجود با تراز اکولوژیک و وضعیت مطلوب، همچنان بسیار زیاد است.
کارشناسان تأکید دارند که افزایش مقطعی آب در دریاچه نباید با احیای کامل اشتباه گرفته شود چرا که دریاچه ارومیه برای بازگشت به وضعیت پایدار، به چند سال ورودی مستمر آب و کاهش برداشت در حوضه نیاز دارد.
عمق کم دریاچه باعث میشود تبخیر، اثر بسیار شدیدی بر سطح آب داشته باشد و در ماههای گرم سال، حتی افزایش قابلتوجه رواناب نیز ممکن است در مدت کوتاهی تحتتأثیر تبخیر و شوری بالا قرار گیرد.
به همین دلیل، ارزیابی واقعی وضعیت دریاچه باید بر اساس روند چندساله تراز، حجم آب، شوری و وسعت پهنه آبی انجام شود، نه فقط مقایسه چند ماه یا یک فصل.
افزایش بیشتر آب دریاچه ارومیه در منطقه جنوبی آن
بررسی الگوی ورود آب به دریاچه نشان میدهد بخشهای جنوبی و مرکزی در بسیاری از دورهها، به دلیل نزدیکی به مسیرهای ورودی آب و رودخانههای اصلی، زودتر از سایر قسمتها شاهد افزایش سطح آب هستند.
رودخانههایی مانند زرینهرود و سیمینهرود در تغذیه بخش جنوبی و جنوبشرقی دریاچه نقش مهمی دارند و هرگاه بارش در بالادست افزایش یابد یا بخشی از آب سدها رهاسازی شود، آثار آن ابتدا در محدودههای نزدیک به این مسیرها نمایان میشود.
شیب بستر، عمق متفاوت بخشهای مختلف و جهت حرکت آب نیز در توزیع نابرابر آب مؤثر است و در مناطق کمعمق، سطح آب ممکن است سریعتر گسترش یابد، اما همان مناطق در دورههای گرما و خشکسالی نیز با سرعت بیشتری خشک میشوند.
بخشهای شمالی و کمعمق دریاچه، به دلیل فاصله بیشتر از برخی ورودیهای اصلی و تبخیر بالا، معمولاً آسیبپذیری بیشتری دارند و در این مناطق، عقبنشینی آب میتواند به تشکیل پهنههای نمکی گسترده منجر شود؛ بنابراین پرآبتر شدن یک بخش از دریاچه به معنای بهبود همزمان همه پهنهها نیست و باید وضعیت هر قسمت با توجه به ورودی آب، عمق، شوری و میزان تبخیر بررسی شود.
پاییز امسال؛ بارش بیشتر، اما نه تضمین احیا
برخی گزارشهای منتشرشده درباره چشمانداز اقلیمی پاییز ۱۴۰۵، از احتمال بارشهای مناسبتر از میانگین در بخشهایی از شمالغرب کشور حکایت دارد.
در صورت تحقق این پیشبینی، حوضه آبریز دریاچه ارومیه میتواند از افزایش بارش و رواناب سود ببرد و ماههای آبان و آذر، بهویژه در صورت بارش برف در ارتفاعات، برای تغذیه رودخانهها و ذخیره آب اهمیت زیادی دارند.
با این حال، میزان بارش بهتنهایی معیار کافی برای ارزیابی وضعیت آینده دریاچه نیست و نوع بارش، زمان وقوع، شدت بارندگی، میزان نفوذ آب در زمین و حجم رواناب ایجادشده، همگی بر مقدار آبی که به دریاچه میرسد اثر میگذارند.
بارشهای کوتاه و شدید ممکن است بهجای تغذیه تدریجی منابع آب، موجب سیلاب و خروج سریع آب از حوضه شوند و در مقابل، بارشهای پیوسته و برف زمستانی میتوانند نقش مؤثرتری در افزایش ورودی رودخانهها داشته باشند.
از این رو، پیشبینی پاییز پربارش را باید یک فرصت دانست، نه تضمین احیای دریاچه و استفاده از این فرصت به هماهنگی میان وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، استانداریها و بهرهبرداران محلی وابسته است.
آیا امکان خشک شدن کامل دریاچه وجود دارد؟
خطر خشک شدن کامل دریاچه ارومیه در کوتاهمدت کاهش یافته است، اما همچنان نمیتوان آن را منتفی دانست و ادامه این خطر به وضعیت بارش، میزان برداشت آب و حجم حقابهای که به دریاچه اختصاص مییابد، بستگی دارد.
دریاچه ارومیه به دلیل شوری بالا و عمق کم، در برابر افزایش دما و کاهش ورودی آب بسیار حساس است و حتی اگر بخشی از پهنه دریاچه دارای آب باشد، کاهش بیشتر حجم میتواند پیامدهای شدید زیستمحیطی و اجتماعی ایجاد کند.
خشک شدن گسترده بستر دریاچه، احتمال برخاستن گردوغبار نمکی را افزایش میدهد. این گردوغبار میتواند بر سلامت مردم، زمینهای کشاورزی، پوشش گیاهی و کیفیت منابع آب منطقه اثر منفی بگذارد.
با این حال، بارش مناسب، تأمین حقابه، کاهش برداشت آب در بخش کشاورزی و مدیریت منابع زیرزمینی میتواند از تشدید بحران جلوگیری کند. راهکار اصلی، افزایش مقطعی آب نیست؛ بلکه حفظ تراز دریاچه در یک دوره بلندمدت است.
بنابراین، سناریوی خشک شدن کامل دریاچه، یک خطر بالقوه و وابسته به شرایط آینده است، نه رخدادی قطعی و فوری. برای جلوگیری از آن، اصلاح ساختار مصرف آب باید همزمان با پروژههای انتقال و رهاسازی آب دنبال شود.
کارنامه ستاد احیای دریاچه ارومیه
ستاد احیای دریاچه ارومیه طی سالهای گذشته مجموعهای از طرحها را برای کنترل بحران اجرا یا پیگیری کرده است. مدیریت مصرف آب کشاورزی، اصلاح الگوی کشت، لایروبی رودخانهها، انتقال آب، رهاسازی حقابه و اجرای طرحهای کاهش برداشت از مهمترین این اقدامات بودهاند.
برخی طرحهای انتقال آب و پروژههای عمرانی توانستهاند در دورههایی، حجم محدودی آب به دریاچه برسانند. این اقدامات در کنار بارشهای مناسب، به افزایش موقت تراز و وسعت پهنه آبی کمک کردهاند.
با این حال، بخش مهمی از اهداف تعیینشده برای احیای پایدار دریاچه هنوز محقق نشده است. کاهش برداشت از منابع آب، اصلاح الگوی کشت و کنترل مصرف در بخش کشاورزی، با سرعت و گستردگی مورد نیاز اجرا نشدهاند.
گزارشهای رسمی و رسانهای همچنین از وجود انتقادهایی درباره تأخیر در اجرای برخی پروژهها، هزینهکرد منابع و میزان اثربخشی طرحها حکایت دارد. حتی گزارش تحقیق و تفحص درباره عملکرد ستاد احیا نیز در سالهای گذشته به مراجع ذیربط ارسال شده است.
بر این اساس، عملکرد ستاد احیا را میتوان دارای دستاوردهای محدود و مقطعی دانست، اما این اقدامات هنوز به احیای کامل و پایدار دریاچه منجر نشدهاند. تجربه ارومیه نشان داده است که پروژههای سازهای بدون اصلاح مصرف آب، بهتنهایی پاسخگوی بحران نخواهند بود.
دریاچه ارومیه در تابستان ۱۴۰۵ نسبت به دورههای بحرانی گذشته نشانههایی از بهبود نسبی نشان میدهد، اما همچنان در شرایط ناپایدار قرار دارد و پیشبینی بارش مناسب در پاییز میتواند از افت بیشتر تراز جلوگیری کند و فرصتی برای تقویت ورودی آب به دریاچه فراهم آورد؛ با این حال، میزان اثرگذاری آن به حجم رواناب و نحوه مدیریت آب در حوضه بستگی دارد.
خطر خشک شدن کامل دریاچه در کوتاهمدت قطعی نیست، اما در صورت تداوم خشکسالی، افزایش دما و برداشت بیرویه آب، همچنان بهعنوان یک سناریوی جدی باقی میماند.
مهمترین درس سالهای گذشته این است که احیای ارومیه تنها با انتقال آب یا رهاسازی مقطعی امکانپذیر نیست. کاهش مصرف کشاورزی، تأمین حقابه زیستمحیطی، حفاظت از منابع زیرزمینی و پایش مستمر تراز دریاچه باید بهصورت همزمان اجرا شود.
در نهایت، دریاچه ارومیه امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای پایدار و فراتر از اقدامات مقطعی نیاز دارد؛ تصمیمهایی که بتواند بارشهای فصلی را به احیای واقعی و ماندگار تبدیل کند.
انتهای پیام/