هوش مصنوعی برابر مافیای سوخت/ آیا نسخه فناورانه میتواند بحران بنزین را مهار کند؟
به گزارش خبرنگار تابناک در استان کهگیلویه و بویراحمد، موضوع سوخت در سالهای اخیر از یک مسئله خدماتی فراتر رفته و به یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی، امنیتی و مدیریتی کشور تبدیل شده است. اگرچه ایران در زمره تولیدکنندگان بزرگ فرآوردههای نفتی قرار دارد، اما قاچاق سوخت، مصرف غیرهدفمند، ضعف در نظارت و توزیع نامتوازن سبب شده است بخشی از این سرمایه ملی از چرخه مصرف واقعی خارج شود.
در کهگیلویه و بویراحمد نیز افزایش تردد خودروها، رشد سفرهای بیناستانی و برخی سوءاستفادهها از سهمیههای سوخت، در مقاطعی موجب ازدحام در جایگاهها و افزایش نگرانی مردم شده است. موضوعی که تابناک پیشتر در گزارشی با عنوان «زنگ خطر سوخت در کهگیلویه و بویراحمد؛ یاسوج تشنه بنزین؟» به آن پرداخته بود.
قاچاق سوخت؛ زخمی کهنه بر پیکر اقتصاد ایران
اختلاف چشمگیر قیمت سوخت در ایران با کشورهای همسایه طی سالهای گذشته زمینه شکلگیری شبکههای مختلف قاچاق را فراهم کرده است. این پدیده علاوه بر هدررفت منابع ملی، فشار مضاعفی بر شبکه توزیع وارد کرده و موجب شده بخشی از سهمیههای تخصیصی به جای مصرف واقعی، وارد بازارهای غیررسمی شود.
کارشناسان معتقدند ادامه اتکای صرف به کارت سوخت و روشهای سنتی نظارتی دیگر پاسخگوی حجم تخلفات و پیچیدگیهای امروز نیست و کشور نیازمند عبور از مدلهای سنتی به سمت حکمرانی هوشمند انرژی است.
نسخه هوش مصنوعی برای مدیریت سوخت کشور
دکتر «مهران کهوایی»، کارشناس تخصصی و فعال زیستبوم فناوری و نوآوری کشور در گفتوگو با خبرنگار تابناک، راهکار برونرفت از این وضعیت را استقرار «سامانه ملی پایش هوشمند سوخت مبتنی بر هوش مصنوعی» میداند.
به گفته وی، این سامانه یک پروژه ملی برای گذار از سیستمهای سنتی مبتنی بر کارتخوانهای ایزوله به یک اکوسیستم هوشمند و یکپارچه است که با تلفیق فناوریهای هوش مصنوعی، بینایی ماشین، اینترنت اشیا و تحلیل دادههای کلان، مدیریت توزیع سوخت را متحول میکند.
بر اساس این طرح، سه رکن اصلی شامل شناسایی هوشمند، پایش لحظهای مصرف و مدیریت هدفمند توزیع سوخت در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا امکان رصد دقیق مصرف و جلوگیری از تخلفات فراهم شود.
تشخیص پلاک و رصد هوشمند خودروها
در بخش نخست این سامانه از فناوری تشخیص پلاک خودرو یا LPR بهره گرفته میشود. دوربینهای مجهز به هوش مصنوعی قادر خواهند بود پلاک خودروها را به صورت لحظهای شناسایی و با اطلاعات مالکیتی تطبیق دهند.
این فرآیند ضمن حذف خطاهای انسانی، امکان ثبت دقیق تراکنشها و جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی را فراهم میکند.
در کنار آن، تجهیزات هوشمند و چیپهای نصبشده روی خودروها و ناوگان حملونقل، اطلاعات مربوط به پیمایش واقعی و میزان مصرف سوخت را ثبت میکنند تا تخصیص سهمیه بر اساس عملکرد واقعی خودروها انجام شود.
پایان کارتهای اجارهای و فروش آزاد سوخت
یکی از مهمترین دستاوردهای این سامانه، حذف زمینههای سوءاستفاده از کارتهای سوخت و مقابله با فروش سهمیههای یارانهای در بازار آزاد است.
در مدل پیشنهادی، میزان سوخت دریافتی هر خودرو با اطلاعات ثبتشده از پیمایش واقعی آن تطبیق داده میشود. به این ترتیب، امکان دریافت سوخت مازاد یا استفاده از کارتهای غیرمرتبط عملاً از بین میرود.
همچنین در بخش جایگزین کارت سوخت، استفاده از فناوریهای بیومتریک و تشخیص چهره میتواند احتمال استفاده غیرمجاز از کارت سوخت مالکان را به حداقل برساند.
هوش مصنوعی؛ فراتر از مقابله با قاچاق
آنچه این طرح را از بسیاری از سامانههای نظارتی متمایز میکند، نقش آن در تولید دادههای راهبردی برای کشور است.
دکتر کهوایی معتقد است سامانه ملی پایش هوشمند سوخت صرفاً ابزاری برای کنترل مصرف نیست، بلکه بستری برای تولید و تحلیل دادههای کلان در حوزه انرژی محسوب میشود.
این اطلاعات میتواند در برنامهریزیهای اقتصادی، مدیریت حملونقل، سیاستگذاریهای زیستمحیطی و تصمیمگیریهای کلان ملی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه شکلگیری حکمرانی دادهمحور در حوزه انرژی را فراهم سازد.
پدافند غیرعامل؛ برگ برنده سامانه پیشنهادی
یکی از مهمترین ویژگیهای این سامانه، طراحی آن بر اساس اصول پدافند غیرعامل است.
بر اساس معماری پیشبینی شده، حتی در صورت قطع اینترنت، اختلال در زیرساختهای ارتباطی یا وقوع حملات سایبری، جایگاههای سوخت قادر خواهند بود به صورت مستقل و آفلاین به فعالیت خود ادامه دهند.
در این مدل از فناوری پردازش لبه یا Edge Computing استفاده میشود؛ به این معنا که بخش مهمی از پردازشها در محل انجام شده و سامانه برای ارائه خدمات وابستگی کامل به مرکز داده یا شبکه اینترنت ندارد.
اطلاعات ذخیرهشده نیز پس از برقراری ارتباط به صورت خودکار با سامانه مرکزی همگامسازی خواهد شد.
کارشناسان معتقدند این قابلیت میتواند از فلج شدن شبکه توزیع سوخت در شرایط بحرانی جلوگیری کرده و تابآوری زیرساخت انرژی کشور را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
قابلیت آفلاین؛ راهکاری مناسب برای استانهای کوهستانی
یکی از دغدغههای همیشگی در اجرای سامانههای هوشمند، ضعف پوشش ارتباطی در برخی مناطق است.
کهگیلویه و بویراحمد به دلیل گستردگی مناطق کوهستانی و روستایی با چنین چالشی مواجه است. با این حال قابلیت فعالیت آفلاین سامانه باعث میشود حتی در مناطقی که دسترسی پایدار به شبکه وجود ندارد، فرآیند سوختگیری و ثبت اطلاعات بدون اختلال انجام شود.
این ویژگی میتواند اجرای طرح را در سراسر استان و حتی مناطق دورافتاده کشور امکانپذیر کند.
دولت بدون هزینه، کشور با منفعت
یکی دیگر از ابعاد مهم طرح پیشنهادی، مدل اقتصادی آن است.
دکتر کهوایی میگوید این پروژه با الگوی مشارکت بخش خصوصی و مدل BOOT طراحی شده است؛ به گونهای که سرمایهگذاری اولیه توسط بخش خصوصی انجام میشود و درآمد سرمایهگذار از محل صرفهجویی حاصل از کاهش قاچاق و بهینهسازی توزیع سوخت تأمین خواهد شد.
به بیان دیگر، زمانی پروژه سودآور خواهد بود که منافع ملی نیز محقق شده باشد؛ مدلی که میتواند بدون تحمیل هزینههای سنگین به دولت، زمینه اجرای یک تحول بزرگ در نظام توزیع سوخت کشور را فراهم کند.
کهگیلویه و بویراحمد؛ گزینهای مناسب برای اجرای پایلوت
هوایی همچنین بر این اعتقاد است که کهگیلویه و بویراحمد به دلیل شرایط خاص جغرافیایی، قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی جنوب کشور و همچنین تجربه چالشهای مقطعی در تأمین سوخت، میتواند یکی از استانهای مناسب برای اجرای آزمایشی این طرح باشد.
اجرای پایلوت در یک منطقه محدود، امکان ارزیابی عملکرد فنی، میزان کاهش تخلفات، صرفهجویی اقتصادی و سنجش پایداری عملیاتی سامانه را فراهم خواهد کرد.
آینده سوخت در عصر هوش مصنوعی
امروز مسئله سوخت در ایران دیگر صرفاً یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه به مسئلهای مرتبط با امنیت انرژی، پدافند غیرعامل، حکمرانی داده و مدیریت هوشمند منابع ملی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، سامانه ملی پایش هوشمند سوخت مبتنی بر هوش مصنوعی که توسط دکتر مهران کهوایی ارائه شده، میتواند الگویی نوین برای عبور از شیوههای سنتی و حرکت به سمت مدیریت دادهمحور انرژی باشد؛ الگویی که در صورت حمایت و اجرای صحیح، علاوه بر کاهش قاچاق و هدررفت سوخت، زمینه افزایش شفافیت، ارتقای امنیت انرژی، بهبود خدماترسانی به مردم و تقویت تابآوری کشور در برابر تهدیدات احتمالی را فراهم خواهد کرد.
انتهای پیام/